Pro deo advocaat: hoe vraag je toevoeging aan?
Als je inkomen onder de grens valt, betaalt de overheid een groot deel van je advocaatkosten. Hoe de toevoeging van de Raad voor Rechtsbijstand werkt en wat de eigen bijdrage is in 2026.
Een pro deo advocaat klinkt als gratis juridische hulp, maar dat is niet helemaal zo. Je betaalt een eigen bijdrage, meestal tussen €161 en €969, en de overheid dekt via de Raad voor Rechtsbijstand (RvR) de rest. Wie in Nederland onder de inkomens- en vermogensgrens zit — en dat zijn er honderdduizenden mensen — heeft recht op deze gesubsidieerde rechtsbijstand. Kennen doen ze het systeem vaak niet, en daarom blijft geld liggen dat beschikbaar is.
Het Nederlandse stelsel van gefinancierde rechtsbijstand bestaat al sinds 1957 en werd in 1994 gemoderniseerd met de Wet op de rechtsbijstand. Sindsdien heet "pro deo" formeel toevoeging. De RvR toetst of je recht hebt op een toevoeging, bepaalt de eigen bijdrage aan de hand van een staffel en controleert of de zaak kansrijk genoeg is om voor vergoeding in aanmerking te komen. Niet elke zaak wordt toegewezen; niet elke advocaat doet toevoegingen. Dat maakt het stelsel soms ingewikkelder dan het zou moeten zijn.
Dit artikel legt stap voor stap uit hoe de toevoeging werkt in 2026, welke bedragen gelden, hoe je peiljaar werkt als je inkomen recent daalde, wat de resultaatbeoordeling achteraf inhoudt, en hoe je een advocaat vindt die toevoegingen accepteert. Begin je zoektocht bij advocaten in Rotterdam, advocaten in Eindhoven of advocaten in Utrecht, of bekijk alle advocaten in Nederland en filter op pro deo. Let op: actuele bedragen controleer je altijd via de RvR (rvr.org) — ze worden jaarlijks geïndexeerd.
Wat is pro deo en hoe werkt het stelsel?
"Pro deo" (letterlijk: voor God) is de historische term voor kosteloze rechtsbijstand. In Nederland is het omgevormd tot een gesubsidieerd systeem: de Staat betaalt advocaten een forfaitair bedrag per zaak, en de cliënt draagt een beperkte eigen bijdrage bij. Zo heeft iedereen met een bescheiden inkomen toegang tot professionele juridische hulp.
Van gratis naar gesubsidieerd
Vóór 1994 was pro deo in veel gevallen volledig kosteloos. De Wet op de rechtsbijstand uit 1994 introduceerde een eigen bijdrage om bewuste keuzes te stimuleren en uitvoeringskosten te dekken. De discussie over hoogte en rechtvaardigheid van de eigen bijdrage loopt sindsdien. Periodiek stelt de minister de staffels bij, soms omhoog (vanuit budgetoverwegingen) en soms omlaag (na politieke druk van bijvoorbeeld de Commissie Wolfsen en Van der Meer).
Het forfaitstelsel
Een advocaat die een toevoegingszaak aanneemt, krijgt niet per uur betaald maar een vast bedrag (forfait) dat afhangt van het type zaak. Dat bedrag is vaak laag gerekend op uurbasis — daarom doen niet alle advocaten toevoegingen. Voor jou als cliënt is dat niet je probleem: je betaalt alleen de eigen bijdrage, de rest financiert de overheid.
Waarom dit systeem bestaat
Artikel 18 lid 2 van de Grondwet bepaalt dat de overheid regelen treft voor rechtsbijstand aan minder draagkrachtigen. Het is een kernwaarde van de rechtsstaat: toegang tot recht mag niet afhangen van portemonnee. In de praktijk is het stelsel onder druk komen te staan door bezuinigingen, maar tegelijk verdedigd door rechters, advocaten en politici die de fundamentele waarde erkennen. Lees ook Wat doet een advocaat? Alles over het vakgebied voor achtergrond over het beroep.
De Raad voor Rechtsbijstand als poortwachter
De Raad voor Rechtsbijstand (RvR) is het zelfstandige bestuursorgaan dat het stelsel uitvoert. Hij beslist op toevoegingsaanvragen, stelt de eigen bijdragestaffel vast, voert controles uit en beoordeelt achteraf het resultaat. Je advocaat heeft rechtstreeks contact met de RvR; jij in principe alleen via je advocaat.
Wat de RvR wel doet
- beoordelen of je inkomen en vermogen onder de grens vallen;
- toetsen of de zaak toevoegingswaardig is (ernst, financieel belang, kansrijkheid);
- de eigen bijdrage vaststellen aan de hand van de staffel;
- na afloop een resultaatbeoordeling doen;
- bezwaarprocedures behandelen.
Wat de RvR niet doet
De RvR geeft geen juridisch advies, behandelt je zaak niet inhoudelijk en bepaalt niet welke advocaat je krijgt. Je kiest zelf een advocaat die toevoegingen accepteert. Voor eerstelijns hulp en diagnose ga je naar het Juridisch Loket.
Juridisch Loket en diagnosekorting
Het Juridisch Loket is een landelijk netwerk van inloopkantoren en telefonische helpdesk. Gratis kort advies (tot een half uur) en een doorverwijzing. Wie langs het Loket gaat en daar een diagnosedocument krijgt, betaalt een lagere eigen bijdrage bij een toevoeging — dit heet de diagnosekorting en scheelt vaak enkele tientallen euro's.
Wie komt in aanmerking?
Grofweg komt iedereen met een bescheiden inkomen en beperkt vermogen in aanmerking, mits het juridisch probleem serieus genoeg is. Een paar hoofdcategorieën:
Particulieren met een bescheiden inkomen
Werknemers op of onder modaal, uitkeringsgerechtigden, AOW'ers met alleen staatspensioen, studenten, zzp'ers met laag inkomen — als je verzamelinkomen in het peiljaar onder de drempel ligt én je vermogen onder de box-3 grens, kom je in principe in aanmerking. Denk aan echtscheiding, huurgeschil, ontslag, letselschade, strafzaak.
Speciale categorieën met ruimere toegang
Voor bepaalde zaken geldt ruimere toegang, soms zonder draagkrachttoets:
- Strafzaken met voorlopige hechtenis: recht op pro deo advocaat ongeacht inkomen (piketregeling);
- Slachtoffers van ernstige gewelds- of zedenmisdrijven: kosteloze rechtsbijstand bij het strafproces;
- Asielzoekers en vreemdelingenzaken: specifiek regime voor toevoegingen;
- Jeugdzaken: ouders en kinderen krijgen in veel familierechtelijke jeugdzaken een toevoeging.
Ondernemers en zzp'ers
Als ondernemer of zzp'er kun je onder voorwaarden een toevoeging krijgen, maar de RvR toetst streng of het om een ondernemingsgerelateerd geschil gaat (dan vaak niet) of om een particulier probleem dat toevallig jou als ondernemer raakt. Dit is een grijs gebied — laat je advocaat een inschatting maken.
Inkomens- en vermogensgrenzen
De drempels worden jaarlijks bijgesteld. Hier beschrijven we het mechanisme; de exacte bedragen voor 2026 controleer je op rvr.org.
Wat telt als inkomen?
De RvR kijkt naar je fiscaal verzamelinkomen zoals vastgesteld op de definitieve aanslag inkomstenbelasting. Dat is inkomen uit werk (box 1), aanmerkelijk belang (box 2) en vermogen (box 3) samen. Bij samenwoners of gehuwden wordt het gezamenlijke verzamelinkomen genomen.
Categorieën aanvragers
De staffel kent verschillende categorieën, elk met eigen drempelbedragen:
- alleenstaande;
- alleenstaande ouder met kinderen;
- samenwonend / gehuwd zonder kinderen;
- samenwonend / gehuwd met kinderen.
Boven bepaalde drempel krijg je geen toevoeging, daaronder glij je door de staffel waarbij de eigen bijdrage stijgt naarmate het inkomen hoger is.
De vermogensgrens
Ook als je inkomen onder de grens ligt, kan spaargeld of beleggingsvermogen je disqualificeren. De vermogensgrens is gekoppeld aan het heffingvrij vermogen in box 3. Eigen woning telt niet mee (en hypotheekschuld ook niet), maar spaargeld, beleggingen en tweede woning wel. Bij partners wordt het gezamenlijke vermogen bekeken.
De eigen bijdrage: de staffel in 2026
De eigen bijdrage is een gestaffeld bedrag dat je eenmalig betaalt aan je advocaat bij aanvang van de zaak. De staffel heeft meestal vier of vijf treden, van lage inkomens (ongeveer €161) tot de hoogste inkomenscategorie die nog toevoegingsgerechtigd is (doorgaans rond €900–€969). Exacte bedragen van 2026 check je bij de RvR.
Diagnosekorting via Juridisch Loket
Ga je eerst langs het Juridisch Loket en ontvang je een diagnosedocument, dan krijg je een korting op de eigen bijdrage. Voor bepaalde zaaksoorten (familierecht, strafrecht, bestuursrecht) is deze korting standaard. Voor anderen geldt een andere regeling. Je advocaat regelt dit op het aanvraagformulier.
Wanneer valt de eigen bijdrage lager uit?
- Dezelfde zaak splitst: bij uitbreiding van een bestaande toevoeging (bijvoorbeeld van civiele zaak naar hoger beroep) geldt vaak een gereduceerd bedrag;
- Meerdere procedures tegen dezelfde wederpartij: soms één gecombineerde toevoeging met één eigen bijdrage;
- Piketregeling strafzaken: geen eigen bijdrage tijdens initiële bijstand bij politieverhoor.
Betalingsregeling
Veel kantoren staan een gespreide betaling van de eigen bijdrage toe. Bespreek dit expliciet bij het intakegesprek, want het is niet standaard. Betaal je advocaat overigens altijd direct — niet via de RvR.
Hoe verloopt de aanvraag?
Je dient géén toevoeging zelf in. Je kiest eerst een advocaat die toevoegingen accepteert; hij of zij regelt de aanvraag.
Stap 1: advocaat vinden die pro deo doet
Niet alle advocaten werken met toevoegingen. Vooral grotere commerciële kantoren doen het niet of nauwelijks. Bij Advocaat in de Buurt kun je filteren op pro deo. Ook de RvR heeft een advocatenzoeker op rvr.org. Lees ook de checklist in Hoe kies je de juiste advocaat om een goede pro deo-advocaat te selecteren.
Stap 2: intakegesprek en machtiging
In het eerste gesprek bespreek je de zaak en of toevoeging logisch is. Je tekent een machtiging zodat de advocaat de aanvraag voor je indient. Je levert: BSN, kopie identiteitsbewijs, informatie over gezinssamenstelling en inkomen (indien sterk gewijzigd t.o.v. peiljaar).
Stap 3: indiening bij RvR
De advocaat dient de aanvraag digitaal in. De RvR toetst inkomen/vermogen via Belastingdienst-gegevens, beoordeelt de zaak inhoudelijk en beslist meestal binnen twee tot vier weken. Je krijgt een kopie van de beslissing.
Stap 4: eigen bijdrage betalen
Na toekenning stuurt de advocaat een factuur voor de eigen bijdrage. Je betaalt direct aan het kantoor. Daarna kan de advocaat vol aan de slag. Bij afwijzing heb je zes weken om bezwaar te maken bij de RvR.
Welke zaken komen in aanmerking?
Niet elke juridische kwestie is toevoegingswaardig. De RvR toetst op ernst, financieel belang en kansrijkheid.
Zaken die vrijwel altijd toegewezen worden
- strafzaken met voorlopige hechtenis (piket);
- ontbinding huurovereenkomst / dreigende ontruiming;
- echtscheiding en verdeling als je onder de inkomensgrens valt;
- arbeidsconflicten met dreigend ontslag of loonvordering;
- asielzaken en bepaalde vreemdelingenprocedures;
- letselschadezaken met serieus financieel belang (zie Advocaat bij letselschade);
- ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing jeugdzaken;
- bezwaar tegen afgewezen bijstand of WIA.
Zaken met twijfelachtige toewijzing
- kleine consumentengeschillen onder €1.000 belang;
- pure belastingzaken zonder juridische complexiteit;
- ondernemingsgeschillen die verweven zijn met het bedrijf;
- letselschadezaken waarbij verzekeraar zou moeten betalen;
- zaken met bestaande rechtsbijstandsverzekering.
Kansloosheid: geen toevoeging
De RvR mag een aanvraag weigeren als de zaak volgens redelijke maatstaven geen enkele kans van slagen heeft. Dit heet de kansloosheidsweigering. Bezwaar maken kan, maar je advocaat moet dan onderbouwen waarom er wél redelijke slagingskans is.
Peiljaar en peiljaarverlegging
De RvR kijkt naar het verzamelinkomen van twee jaar vóór het jaar van aanvraag (het peiljaar). Vraag je in 2026 een toevoeging aan? Dan is 2024 het peiljaar. De Belastingdienst moet dan wel een definitieve aanslag hebben.
Wanneer peiljaarverlegging aanvragen
Is je inkomen sinds het peiljaar aanzienlijk gedaald (door werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, echtscheiding, pensioen)? Dan kun je een peiljaarverlegging aanvragen. De RvR gebruikt dan het inkomen van een actueler jaar, mits de daling minimaal 15% bedraagt.
Bewijs van inkomensdaling
Lever mee: laatste loonstroken, WW-beschikking, UWV-uitkering, pensioenbrief, aanslag van tussenliggend jaar. Hoe concreter je daling is gedocumenteerd, hoe sneller de verlegging wordt toegewezen. Je advocaat helpt je bij het dossier.
Zelfstandigen met wisselend inkomen
Zzp'ers met fluctuerende inkomsten hebben vaker behoefte aan verlegging. De RvR kijkt dan naar het gemiddelde van de afgelopen jaren of naar specifieke omstandigheden (bijvoorbeeld corona-effecten in sommige branches). Onderbouw met KvK-inschrijving, omzetcijfers en aangiftes.
Resultaatbeoordeling achteraf
Een van de minst bekende en tegelijk pijnlijkste aspecten van pro deo: de resultaatbeoordeling achteraf. Win je financieel, dan kan de toevoeging alsnog worden ingetrokken.
Wanneer wordt toevoeging ingetrokken?
De RvR trekt de toevoeging in als je:
- minimaal 50% van het financieel belang in jouw voordeel hebt gerealiseerd,
- én dat belang een bepaalde grens overschrijdt (die grens wordt jaarlijks bijgesteld).
Bij intrekking krijg je een rekening voor de werkelijke advocaatkosten (uurtarief × uren + onkosten), minus de al betaalde eigen bijdrage. Dat kan fors oplopen.
Voorbeeld
Je vordert bij de kantonrechter €30.000 schadevergoeding en wint €25.000 (83%). De grens voor resultaatbeoordeling ligt boven €25.000 (controleer actuele bedragen). In dit geval kan de RvR besluiten de toevoeging in te trekken omdat je meer dan 50% van het belang hebt gewonnen. Je krijgt een nafactuur.
Praktische tips
- vraag je advocaat vooraf of resultaatbeoordeling waarschijnlijk is;
- houd rekening met terugbetaalverplichting bij schikkingsonderhandelingen;
- check of een no cure no pay constructie voordeliger kan zijn;
- bij echtscheiding met vermogensverdeling: peiling vooraf is essentieel.
Praktisch: advocaat zoeken die pro deo doet
Niet alle advocaten accepteren toevoegingen. De forfaitaire vergoeding staat onder druk en veel commerciële kantoren vinden het financieel onaantrekkelijk. Gelukkig zijn er nog genoeg kantoren die bewust een portefeuille pro deo houden — uit beroepsethiek, specialisme of maatschappelijke overtuiging.
Waar zoek je?
- Advocaat in de Buurt (filter op pro deo);
- de advocatenzoeker op rvr.org (Raad voor Rechtsbijstand);
- via advocaten in Groningen of advocaten in Almere voor regionale opties;
- doorverwijzing door Juridisch Loket;
- advies van een sociaal raadsman of maatschappelijk werker.
Wat vraag je tijdens de intake?
- Accepteert u toevoegingen voor dit type zaak?
- Hoeveel ervaring heeft u met pro deo-zaken?
- Is resultaatbeoordeling in mijn geval waarschijnlijk?
- Hoe hoog is mijn eigen bijdrage naar verwachting?
- Kan ik betalen in termijnen?
Als je net boven de grens valt
Lig je net boven de inkomensgrens of vermogensgrens? Dan zijn er nog opties:
- Rechtsbijstandsverzekering: als je die hebt, met vrije advocaatkeuze;
- No cure no pay: bij letselschade of incasso;
- Vaste prijs afspraak: voor eenvoudige standaardzaken;
- Betalingsregeling: veel kantoren staan termijnbetaling toe.
Meer over deze tariefvormen vind je in Wat kost een advocaat en wanneer krijg je toevoeging.
Actueel houden: check rvr.org
Bedragen in dit artikel zijn richtwaarden. De staffel, grensbedragen en regels worden jaarlijks bijgesteld. Voor 2026 zijn de definitieve bedragen te vinden op rvr.org onder de rubriek "tarieven en eigen bijdragen". Lees daar ook over uitzonderingen voor piketregeling, asielzaken en jeugdzaken. Je advocaat heeft deze bedragen bij de hand en kan jouw situatie doorrekenen.
Veelgestelde vragen
Wat is een pro deo advocaat precies?
"Pro deo" betekent letterlijk "voor God" — historisch jargon voor gratis juridische hulp. In Nederland gaat het om gesubsidieerde rechtsbijstand: de overheid betaalt een groot deel van de advocaatkosten via de Raad voor Rechtsbijstand. Je betaalt als cliënt alleen een eigen bijdrage, afhankelijk van je inkomen. De advocaat krijgt een forfaitair bedrag van de overheid per zaak.
Wat zijn de inkomensgrenzen voor een toevoeging in 2026?
De exacte grenzen worden jaarlijks bijgesteld door het ministerie en de Raad voor Rechtsbijstand. Er zijn verschillende drempels voor alleenstaanden, alleenstaanden met kinderen, samenwonenden en gehuwden. Daarnaast gelden vermogensgrenzen (deel van box 3). Kijk voor de actuele bedragen altijd op rvr.org — ze veranderen elk kalenderjaar.
Welk jaar telt voor de inkomenstoets?
De Raad voor Rechtsbijstand kijkt in beginsel naar je verzamelinkomen van twee jaar terug (het peiljaar). Dat is meestal te vinden op je definitieve aanslag inkomstenbelasting. Is je inkomen sinds dat jaar sterk gedaald? Dan kun je een peiljaarverlegging aanvragen, zodat een recenter jaar wordt gebruikt.
Hoe hoog is de eigen bijdrage bij pro deo?
De eigen bijdrage hangt af van je inkomen: hoe lager je inkomen, hoe lager de bijdrage. In de huidige staffel loopt de eigen bijdrage van ongeveer €161 voor de laagste inkomenscategorie tot meer dan €900 voor de hoogste categorie die nog toevoegingsgerechtigd is. Ga je eerst langs het Juridisch Loket voor een diagnosedocument, dan krijg je een korting op de eigen bijdrage (de zogenoemde diagnosekorting).
Vraag ik de toevoeging zelf aan of doet mijn advocaat dat?
Je advocaat dient het verzoek om toevoeging in bij de Raad voor Rechtsbijstand — jij hoeft geen formulieren zelf in te vullen. Wel geef je je advocaat machtiging en lever je gegevens aan (inkomen, BSN, gezinssamenstelling). De RvR beslist binnen enkele weken. Wordt de toevoeging afgewezen, dan kun je bezwaar maken.
Wat als ik wint en geld ontvang: moet ik de toevoeging terugbetalen?
Ja, soms. De Raad voor Rechtsbijstand doet na afloop van de zaak een resultaatbeoordeling. Als je minimaal 50% van het financiële belang in jouw voordeel hebt gerealiseerd en dat belang meer bedraagt dan een bepaalde grens, wordt de toevoeging ingetrokken en moet je de werkelijke advocaatkosten achteraf betalen. Vraag je advocaat dit vooraf door te rekenen.
Welke zaken komen niet in aanmerking voor pro deo?
Kansloze zaken, zaken met een te laag financieel belang (onder een bepaalde ondergrens), pure belastingzaken zonder juridische complexiteit, sommige ondernemersgeschillen en zaken waarin je hoger of lager inkomen zat. Ook als je een rechtsbijstandsverzekering hebt die dekt, is pro deo uitgesloten. De RvR toetst dit bij de aanvraag.
Conclusie
Een pro deo toevoeging is geen gunst maar een recht — verankerd in de Grondwet en uitgevoerd door de Raad voor Rechtsbijstand. Wie onder de inkomens- en vermogensgrens zit kan terecht bij elke advocaat die toevoegingen accepteert, betaalt alleen een eigen bijdrage (meestal tussen €161 en €969 afhankelijk van inkomen en diagnosekorting) en krijgt dezelfde professionele juridische hulp als iedere andere cliënt.
Let op drie dingen. Eén: vraag je advocaat direct of toevoeging mogelijk en waarschijnlijk is — en of resultaatbeoordeling achteraf een risico is. Twee: peiljaarverlegging is een sterke tool als je inkomen recent is gedaald, benut hem. Drie: als je net boven de grens valt, zijn er alternatieve routes (rechtsbijstandsverzekering, no cure no pay, termijnbetaling) die vaak evenzeer betaalbaar zijn.
Zoek je nu een advocaat die toevoegingen accepteert? Vind een pro deo advocaat bij jou in de buurt — filter op rechtsgebied, check toevoegingsacceptatie en plan direct een kennismakingsgesprek.
Dit artikel is algemene voorlichting en geen persoonlijk juridisch advies. Voor concrete stappen altijd een advocaat raadplegen.
